Kışın ortasında Erzurum’da bir parktan geçiyorsunuz. Havada kömür ve egzoz kokusu var. Parkın içine girdiğinizde bir şeyler değişiyor gibi hissediyorsunuz — daha temiz, daha sakin. Bu his artık bir tahmin değil, ölçülebilir bir rakam.

Bir Ağaç, Aslında Bir Filtre

Yapraklar, gözenekleri (stoma) aracılığıyla ozon, kükürt dioksit ve azot dioksit gibi gazları doğrudan emiyor. Partikül madde ise yaprak yüzeyine tutunuyor, yağmurla ya da yaprak dökümüyle topraktan uzaklaşıyor. Giderim etkinliği, tacın yapısına, yaprak yüzey alanına ve hava koşullarına göre değişiyor.

Küresel ölçekte kentsel ağaçlar, kent arazisinin yaklaşık dörtte birini kaplıyor ve bu oran, kentlerin en kritik yeşil altyapı bileşeni sayılıyor.

100. Yıl Millî Parkı’nda Neler Ölçüldü?

Erzurum’un Yakutiye ilçesindeki 100. Yıl Millî Parkı, 36.000 metrekarelik bir alana yayılıyor. Araştırmacılar bu parkı bilinçli seçmiş: yoğun trafikli caddelere ve sık yapılaşmış bölgelere yakın, yani kirletici yükünün zaten yüksek olduğu bir nokta.

Ölçüm için ABD Tarım Bakanlığı’nın (USDA) geliştirdiği i-Tree Canopy v7.1 yazılımı kullanılmış. Yöntem basit ama etkili: park sınırları içine 3.000 rastgele nokta yerleştiriliyor, her nokta hangi arazi örtüsüne denk geldiğine göre sınıflandırılıyor.

Rakamlar Ne Diyor?

Sonuç şaşırtıcı ölçüde dengeli çıkmış: alanın %34,57’si ağaç ve çalı, %33,57’si çim ve otsu bitki örtüsü. Geri kalanı büyük ölçüde geçirimsiz yüzeylerden oluşuyor — yol, kaldırım, taş döşeme gibi alanlar %25,43’lük dilimi alıyor.

Bu ağaç örtüsünün karşılığı somut. Park, yılda 3,40 ton karbon tutuyor; bu, 12,46 ton CO₂’ye ve 639 dolarlık ekonomik değere denk geliyor. Ağaçların bugüne kadar depoladığı toplam karbon ise 85,35 ton — 312,94 ton CO₂ karşılığı, 16.045 dolar değerinde.

Hangi Kirletici En Çok Temizleniyor?

Yıllık toplam 98,23 kilogram kirletici, parkın bitki örtüsü tarafından atmosferden uzaklaştırılmış. Bu miktarın büyük kısmını ozon (56,58 kg) oluşturuyor; karbon monoksit ise en az giderilen kirletici (1,19 kg).

Ekonomik değere bakıldığında tablo değişiyor. PM10 giderimi, kilogram başına en yüksek ekonomik katkıyı sağlıyor — 169 dolar. Sahada sık gözden kaçan bir nokta bu: bir kirleticinin miktarca çok giderilmesi, en yüksek ekonomik faydayı sağladığı anlamına gelmiyor. PM2,5 giderimi 77 dolar, ozon 36 dolar, geri kalanlar birkaç dolarlık katkı sunuyor.

Yeşil Alan Yatırımı için Kontrol Listesi

Bu bulgular, peyzaj ve kentsel tasarım kararlarında somut bir çerçeve sunuyor:

• Ağaç örtüsünü bütçe kalemi değil, altyapı yatırımı sayın. Ölçülebilir karbon ve kirletici giderimi, park tasarımını salt estetikten çıkarıp ekonomik bir kalem haline getiriyor.
• Trafik yoğun bölgelere öncelik verin. Bu çalışmanın park seçimi de gösteriyor ki en yüksek fayda, kirletici yükünün zaten yüksek olduğu noktalarda ortaya çıkıyor.
• Ücretsiz araçları göz ardı etmeyin. i-Tree Canopy gibi açık kaynaklı yazılımlar, büyük bütçeler olmadan saha bazlı, savunulabilir veri üretebiliyor.
• Kirletici türüne göre beklenti kurun. Ozon miktarca en çok giderilse de PM10’un ekonomik getirisi daha yüksek — proje gerekçelendirmesinde bu ayrımı gözetmek işe yarıyor.

Erzurum gibi uzun kışların yakıt tüketimini ve hava kirliliğini artırdığı kentlerde, bu tür veriler soyut bir “yeşillik iyidir” söyleminden çok daha fazlasını sunuyor. Belediyeler ve peyzaj mimarları için, yeni bir parkın maliyet-fayda analizine bu tür bir modeli eklemek, kararı sezgiden çıkarıp rakama dayandırıyor.

---

Bu yazı, “Investigation of the Effect of Green Areas on Urban Air Quality in a Park in Erzurum with I-Tree Canopy” başlıklı akademik çalışmadan (Esringu, A., Karadag, R. & Samancı, Ö. N., 2025, Journal of Air Pollution and Health, 10(3), 329-340) yararlanılarak hazırlanmıştır. i-Tree Canopy aracı hakkında daha fazla bilgi için USDA Forest Service’in resmi kaynaklarına bakılabilir.